Zeytinin bir bildiği
var. Birlikte öğrenelim.

Mobilizing Participatory Commons & Commoning to Safeguard Intangible Cultural Heritage, Enhance Societal Resilience and Drive Agroecological Transitions (ruralCOMMONS), Avrupa Birliği’nin Ufuk Avrupa programı kapsamında, HORIZON-CL2-2025-02-HERITAGE-02 çağrısıyla desteklenen bir araştırma projesi. Zeytince, projenin ortaklarından biri.

Avrupa’nın kırsal peyzajları; geleneksel ekolojik bilgi, mevsimlik ritüeller ve sözlü gelenekler gibi somut olmayan kültürel mirasın canlı hazineleri. Bu miras, biyoçeşitliliği, iklime dayanıklılığı, gıda güvenliğini ve kültürel kimliği uzun süre ayakta tuttu; bugün ise nüfus kaybı, ekonomik dönüşüm, kuşaklar arası bilgi kaybı, iklim değişikliği ve terk edilen topraklar nedeniyle baskı altında. ruralCOMMONS, kırsal müşterekleri agroekolojik dönüşümün itici gücü ve biyokültürel mirasın yaşayan altyapısı olarak ele alıyor.

İrlanda, Almanya, İtalya, Macaristan, Romanya, Yunanistan, Türkiye ve Kıbrıs’ta kurulan on Kültürel Müşterekler Laboratuvarı’nda (Cultural Commons Labs) kıyı mozaiklerinden yayla çayırlarına, teraslı bağlardan zeytinliklere uzanan peyzajlarda yönetişim modelleri birlikte tasarlanıyor, kültürel miras canlandırılıyor ve agroekolojik uygulamalar dayanıklılık için uyarlanıyor. Projenin öne çıkan yeniliği, FAO’nun TAPE çerçevesini somut olmayan kültürel mirasa özgü göstergelerle genişleterek kültürel canlılığı ekosistem sağlığı, geçim kaynakları ve yönetişimle ilişkilendirmesi.

Projenin Türkiye’deki Kültürel Müşterekler Laboratuvarı, Zeytince ve İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü (İYTE) tarafından Karaburun’un zeytin köylerinde yürütülüyor. Sonuçlar, Katılımcı Miras Meclisleri ve Biyokültürel Miras Peyzajı Gözlemevleri aracılığıyla çok düzeyli yönetişime taşınacak; Ortak Tarım Politikası reformu, Avrupa Yeşil Mutabakatı, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ve Avrupa Peyzaj Sözleşmesi ile uyumlu biçimde.

ruralCOMMONS, 101284669 sayılı hibe sözleşmesi kapsamında Avrupa Birliği’nin Ufuk Avrupa programından fon almaktadır.

Like-A-Pro, alternatif proteinleri niş bir tercih olmaktan çıkarıp ana akım hâline getirmeyi amaçlayan bir Ufuk Avrupa projesi. 7 yeni protein kaynağından 16 yeni ürün geliştirerek bu ürünleri herkes için erişilebilir, ulaşılabilir ve kabul edilebilir kılmayı hedefliyor.

Kasım 2022 ile Ekim 2026 arasında yürütülen proje, 17 ülkeden 41 ortağı bir araya getiriyor. Üreticilerden perakendecilere ve tüketicilere kadar protein değer zincirinin tüm paydaşlarıyla, 11 yaşam laboratuvarında çözümleri birlikte tasarlıyor.

Zeytince, projenin Türkiye’deki yaşam laboratuvarlarını Urla ve Karaburun’da yürütüyor; Table Talks gibi buluşmalarla alternatif proteinleri sofraya taşıyor.

LIKE-A-PRO projesi (No. 101083961), Avrupa Birliği tarafından "HORIZON-CL6-2022-FARM2FORK-01-07" konusu kapsamında finanse edilmektedir.

Yaşam Laboratuvarları

Alternatif proteinleri üreticiler, şefler, araştırmacılar ve tüketicilerle aynı masada tasarladık. Her buluşmanın davetiyesini, programını ve menüsünü de biz hazırladık. Bir buluşmaya tıklayın, tüm belgelerini görün.

1. 1
   24 Ekim 2024

   Protein Dönüşümü: Yeni Tatlar, Yeni Seçimler

   Rast UrlaDavetiyeMenü
2. 1
   21 Kasım 2024

   Protein Dönüşümü: Yeni Bir Yemek

   Rast UrlaDavetiyeMenü
3. 1
   19 Mart 2025

   Yeni Bir Protein Hikâyesi: Raflardan Sofraya

   Rast UrlaDavetiyeProgram
4. 1
   27 Mart 2025

   Yeni Bir Protein Hikâyesi: Tercihin Geleceği Belirliyor

   KırkmerdivenDavetiyeProgram
5. 1
   25 Mayıs 2025

   Gıdanın Yeni Dili: Alternatif Proteinler İçin Eğitim ve Mesajlar

   Zeytin Okulu, İnecik · KaraburunDavetiyeProgram

Sahadan kareler

Sofradaki menüler

Her laboratuvarda alternatif protein ürünlerini tattık; menüleri ve değerlendirme kartlarını buluşmanın akışına göre tasarladık.

Menü · 24 Ekim 2024Protein Dönüşümü: Yeni Tatlar, Yeni SeçimlerKatılımcı kartları · 24 Ekim 2024Protein Dönüşümü: Yeni Tatlar, Yeni SeçimlerMenü · 21 Kasım 2024Protein Dönüşümü: Yeni Bir YemekKatılımcı kartları · 21 Kasım 2024Protein Dönüşümü: Yeni Bir Yemek

Raporlar ve bilgi notları

Dört iterasyon, yedi oturum ve 224’ü aşkın katılımcıdan anonimleştirilmiş bulgular.

Türkiye Yaşam Laboratuvarları · Bilgi Notu

Alternatif proteinler sofraya nasıl gelir?

İzmir’deki dört yaşam laboratuvarı iterasyonundan bulgular, 2024–2025

Bilgi notunu indir ↓PDF · 2 sayfa

• 224+katılımcı
• 4iterasyon
• 7oturum
• 6buluşma mekânı

Öne çıkan bulgular

1. 01Bilgi çok sınırlı

   Gastronomi öğrencileri dahil çoğu katılımcı alternatif proteinleri ilk kez ayrıntılı duydu.

2. 02Tadım fikri değiştiriyor

   Tadım menülü buluşmalarda ürünler tat, aroma ve görünüm açısından çok beğenildi.

3. 03Fiyat ve erişim belirleyici

   Belirgin fiyat farkı tercihi olumsuz etkiliyor; İzmir’de çeşit az, çoğunlukla soya bazlı.

4. 04Yasak değil, farkındalık

   Katılımcılar vergi ve yasak yerine görünürlük ve bilinçlendirme istiyor.

5. 05Etiketler yetmiyor

   QR kodla çevresel etki, protein içeriği ve üretim koşulları bilgisi isteniyor.

6. 06Güven ve olumlu dil

   Korku temelli değil, lezzet ve tanıdıklık odaklı mesajlar karşılık buldu.

Dört iterasyon

Mayıs 2024İterasyon 1 · Algılar ve seçim düzenlemeDEÜ Gastronomi Fakültesi · 64 katılımcı

• Katılımcıların çoğu alternatif proteinleri ilk kez ayrıntılı duydu.
• Yasak ve vergi yerine farkındalık ve görünürlük istendi.
• Tadım ve tarif talebi bir sonraki iterasyonu şekillendirdi.

Ekim–Kasım 2024İterasyon 2 · Tadım menüleriRast Urla · 2 tur · 17+ katılımcı

• Ürünler tat, aroma ve görünüm açısından çok beğenildi.
• Restoran ve kafelerde daha görünür olmaları istendi.
• Fiyat ve plastik ambalaj en çok eleştirilen konular oldu.

Mart 2025İterasyon 3 · Raf, menü ve etiketRast Urla, Kırkmerdiven · 2 tur · 27 katılımcı

• Çoğunluk ayrı rafı tercih etti; gençler karışık rafı.
• Menüde ayrı ve birleşik sunum yarı yarıya bölündü.
• Etiketlerde QR kodla daha fazla bilgi istendi.

Mayıs–Haziran 2025İterasyon 4 · Mesajlar, reklam ve eğitimZeytin Okulu, Ege Üni., Kültürpark · 2 tur · 116 katılımcı

• Korku temelli değil, olumlu ve lezzet odaklı mesajlar karşılık buldu.
• Gıda bilgisi çoğunlukla aileden geliyor, okuldan değil.
• “Gıda ve İklim” dersi en çok desteklenen fikir oldu.

Ayrıntılı raporYakında

PSLifestyle, iklim farkındalığı ile gündelik eylem arasındaki boşluğu kapatmayı amaçlayan bir Avrupa projesiydi. Finlandiya İnovasyon Fonu Sitra’nın liderliğinde, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 10 ülkede, Ekim 2021 ile Eylül 2025 arasında yürütüldü.

Projenin merkezinde, beslenme, ulaşım, konut ve tüketim alışkanlıklarının çevresel etkisini gösteren ve kişiye özel bir eylem planı sunan ücretsiz Yaşam Tarzı Testi yer alıyor. Test, sekiz ülkede vatandaşlarla yürütülen yaşam laboratuvarlarında birlikte tasarlandı ve 700.000’den fazla kez çözüldü. Kullanıcılar sürdürülebilir yaşam önerilerinden 74.000’i aşkın kişisel eylem planı oluşturdu; bu planların toplam azaltım potansiyeli yılda yaklaşık 107 bin ton CO₂e.

Zeytince’nin yürüttüğü Türkiye, yaklaşık 25.000 test katılımcısıyla Finlandiya ve Norveç’in ardından projede en yüksek katılımın sağlandığı üçüncü ülke oldu. Zeytince, İzmir’de yaşam laboratuvarlarını yürüttü; testin ve uygulamanın Türkçe içeriğini hazırladı.

Bu proje, 101037342 sayılı hibe sözleşmesi kapsamında Avrupa Birliği’nin Horizon 2020 araştırma ve inovasyon programından fon almıştır.

Projenin kalbi

PSL Sürdürülebilir Yaşam Tarzı Web Uygulaması

Gündelik hayatın karbon ayak izini ölçen, azaltmanın yollarını gösteren ve kişisel bir plan kurduran ücretsiz web uygulaması. Türkçe içeriğini İzmir’de vatandaşlarla birlikte hazırladık.

1. Ölçün29 kısa soru: barınma, ulaşım, gıda, alışveriş
2. GörünAyak izinizi 2030 hedefiyle karşılaştırın
3. SeçinSize özel sürdürülebilir yaşam önerileri
4. PlanlayınKişisel planınızı kurun ve takip edin

Karbon ayak izinizi ölçün →lifestyletest.eu/trBilgi notunu indir ↓

25.239test, Türkiye

1.221kişisel plan

8.233 kgTürkiye ortalaması, CO₂e/yıl

Yaşam Laboratuvarları

2022–2023’te İzmir’de altı buluşmada 218 vatandaşla uygulamanın testini, 100 sürdürülebilir yaşam önerisini ve plan bölümünü birlikte tasarladık.

1. Lab 1 · Buluşma 11

   Tanışma ve sürdürülebilir yaşam algısı

   11 Mayıs 2022 · Tarihi Havagazı Fabrikası, Alsancak · 36 katılımcı

   Katılımcı oyunlarıyla “iyi bir yaşam” ve “doğayla uyumlu yaşam” üzerine fikirler toplandı. Aynı akşam 160 kişinin katıldığı proje lansmanı yapıldı; ikramlar yerel ve düşük karbonlu menüyle, tüm içerikler dijital olarak hazırlandı.

2. Lab 1 · Buluşma 22

   Testin ilk sürümü

   4 Haziran 2022 · WITHCO ortak çalışma alanı · 24 katılımcı

   Test uygulandı; tasarımı, akışı, kategorileri ve soruları hakkında geri bildirim toplandı. Buluşmaya reşit olmayan gençler de ebeveynleriyle birlikte katıldı.

3. Lab 2 · Buluşma 33

   100 akıllı seçim: beslenme, konut, ulaşım, tüketim

   20 Eylül 2022 · Havra Kültür Merkezi, Karşıyaka · 43 katılımcı

   Karşıyaka Belediyesi ile birlikte düzenlendi. Dört istasyonda gruplar önerileri tek tek değerlendirdi. Mini yoga ve kapanıştaki küçük resital buluşmanın havasını değiştirdi.

4. Lab 2 · Buluşma 44

   Öneriler ve plan bölümü

   11 Kasım 2022 · Havra Kültür Merkezi, Karşıyaka · 35 katılımcı

   Web uygulamasının geliştirme sürümü katılımcılarla birlikte kullanıldı. Katılımcılar sonuç, öneri ve plan sayfaları için ayrıntılı öneriler getirdi; oyunlaştırma ve başkalarının planlarını görmek bunların başında geldi.

5. Lab 3 · Buluşma 55

   Web uygulamasının 0.5 sürümü ve profiller

   6 Mayıs 2023 · Zeytin Okulu, İnecik · Karaburun · 47 katılımcı

   Katılımcılar İzmir’in her yerinden otobüsle geldi; %91’i ilk kez katılıyordu. Köyün kadınlarının hazırladığı vejetaryen yemek, zeytinlikte yürüyüş ve herkese verilen maydanoz, nane ve fesleğen saksıları, önerileri yaşayarak deneyimletti.

6. Lab 3 · Buluşma 66

   Engeller ve fırsatlar; uygulama planı nasıl destekler?

   10 Mayıs 2023 · Havra Kültür Merkezi, Karşıyaka · 33 katılımcı

   Katılımcılar kendi planlarını kurdu, seçtikleri ve seçmedikleri önerileri gerekçeleriyle tartıştı. Ardından bir hafta planlarını uyguladılar. Karşıyaka Belediyesi ile iş birliği protokolü imzalandı.

7. 2024 · Lab sonrası+

   Dört paydaş çalıştayı

   Eyl–Kas 2024

   Akademi, sivil toplum, kamu ve iş dünyasıyla dört çalıştay: testten çıkan veri İzmir’in yeşil şehir hedeflerine nasıl hizmet eder?

Sahadan kareler

Kente yaymak

Uygulamayı İzmir’in fuarlarına, konserlerine, festivallerine ve okullarına taşıdık; dev ekranlarda QR kodla binlerce kişiye ulaştık.

• 130+etkinlik
• 17konser
• 16festival
• 16atölye
• 4fuar
• 45lise
• 5üniversite
• 12ilçe belediyesiyle protokol

#MoveTheDate videomuzla Young Reporters for the Environment ulusal birincilik ödülü

PSLifestyle broşürü

Projeyi, yaşam laboratuvarlarını, etkinlikleri ve uygulamayı 24 sayfada anlatan broşürümüz. Sayfalara tıklayın, büyütün ya da tamamını indirin.

Broşürü indir ↓ PDF · 24 sayfa

Hasat’tan yayınlar

Projeden çıkan rapor, bilgi notları ve uygulama özeti. Hepsi ücretsiz, PDF.

Rapor · PSLifestyle İzmir 2021–2025

Sürdürülebilir yaşamı birlikte tasarlamak

PSLifestyle projesinin İzmir’deki dört yılı.

Raporu indir ↓PDF · 20 sayfa

• 218vatandaş
• 6buluşma
• 4paydaş çalıştayı
• 130+etkinlik

Bilgi NotuPSL Sürdürülebilir Yaşam Tarzı Web UygulamasıPDF ↓Bilgi NotuPSLifestyle Türkiye: 25.000 testten çıkan derslerPDF ↓Uygulama ÖzetiVatandaşlarla 100 sürdürülebilir yaşam önerisini birlikte tasarlamakPDF ↓

Tüm yayınlar Hasat’ta →

Zeytince Derneği, eğitim çalışmalarına kalıcı bir ev bulmak için 2015'te bir Zeytin Okulu kurmaya karar verdi ve İZKA'nın Yarımada Sürdürülebilir Kalkınma Stratejisi doğrultusunda Karaburun'u çalışma alanı olarak seçti. İnecik köyünde 1992'den beri boş duran eski ilkokul binası, ilgili kamu kurumlarının izniyle kiralama yoluyla derneğe tahsis edildi.

Eski binanın yerine aynı ölçülerde yeni bir yapı inşa edildi, çevre düzenlemesi tamamlandı ve Zeytin Okulu Mayıs 2017'de kapılarını açtı.

Bugün okul, Efes–Mimas Kültür Rotası ve Zeytin Yolu üzerinde hem bir uğrak ve bilgi noktası hem de bir öğrenme merkezi. Zeytin ve ekoloji odaklı araştırmalar, yerel ürünler üzerine eğitimler, felsefeden astronomiye atölyeler, hasat şenlikleri ve rota yürüyüşleri düzenleniyor; öncelik, Yarımada'da yaşayan kadınlar ve gençler için yeni gelir ve istihdam olanakları yaratmak.

Ekonomik ve kültürel değeriyle zeytin, antik çağdan bu yana İzmir Yarımadası’nın en önemli ürünlerinden biri. Dünyanın bilinen ilk modern zeytinyağı işliği Urla’daki Klazomenai Antik Kenti’nde yer alıyor; bölgede yaşları 300 ile 2000 arasında değişen 68 anıt zeytin ağacı bulunduğu tahmin ediliyor.

Zeytin Rotası, İzmir’in zeytinle kurduğu bu tarihsel bağa odaklanarak Yarımada özelinde oluşturuldu. Güzelbahçe, Çeşme, Seferihisar, Menderes ve Selçuk’tan geçen ve Zeytince Derneği’nin çalışmalarıyla tamamlanan güzergâh; anıt ağaçları, zeytinyağı işliklerini, su kaynaklarını ve fabrikaları bir araya getirerek hem zeytin kültürünü görünür kılıyor hem de Yarımada’nın eşsiz doğal alanlarını deneyimleme fırsatı sunuyor.

Yolcuları üreticilerle buluşturan rota, İzmir’in Ocak 2015’te İzmir Büyükşehir Belediyesi ve İzmir Ticaret Odası ortaklığıyla üye olduğu Dünya Gurme Kentler Ağı’na (DELICE) bağlanıyor; böylece Yarımada gastronomi turizmi rotasının bir parçası oluyor.

Doç. Dr. Meneviş Uzbay Pirili yürütücülüğündeki ekolojik okuryazarlık seminerleri, Ege Üniversitesi kampüsünde farklı fakültelerden öğrencileri yeryüzünün dilini anlamak için bir araya getiriyor.

5 Aralık 2019’da başlayan seminer dizisi, öğrenciler arasında sürdürülebilirlik ve sürdürülebilir yaşam biçimlerine dair ortak bir vizyon inşa etmeyi amaçlıyor. Sürdürülebilir yaşamın temel ilke ve pratikleri; ekonomi, ekoloji, tarih ve felsefe gibi farklı disiplinlerle bir araya getirilerek ele alınıyor.

Pomace, biyo-bazlı malzemelerle yapılan tasarım deneyleri aracılığıyla yaratıcı ve döngüsel bir pratik arayan, Hollanda ile Türkiye arasında yürütülen ortak bir tasarım araştırması. İki ülkeden tasarımcı ve üreticileri bir araya getiriyor.

Proje, İzmir Karaburun’daki kadim zeytin yetiştiriciliğinin kendi içinde taşıdığı döngüsel niteliklerden ilham alıyor ve bu pratiği anlamanın, döngüsel tasarımı derinlemesine kavramanın yolu olduğunu savunuyor.

Zeytin ve yan ürünlerinin üretiminden geriye kalan, tasarım açısından henüz keşfedilmemiş biyolojik atıkları; yerel tasarımcı ve üreticilerle, yerel üretim sistemleri içinde uygulamalı araştırmayla inceliyor ve bulgularını farklı medyalar aracılığıyla belgeliyor.

Tohumdan sofraya gıda döngüsünü mercek altına alan, müşterek ve eşitlikçi bir gıda ekosistemi arayan hareket.

2017’de Karaburun’un İnecik, Kösedere ve Eğlenhoca köylerinde, İzmir Büyükşehir Belediyesi ve Zeytin Okulu işbirliğiyle 302 zeytin üreticisiyle birlikte yürütülen bir saha çalışması.

Kimyasal ilaç yerine, içinde organik gübre bulunan “tuzak şişe” yöntemi kullanıldı; böylece 50 bin zeytin ağacı zararlı sineklere karşı tamamen doğal yollarla korundu. Şişeler asıldıktan yalnızca 15 gün sonra her birinde 20–25 sinek yakalandı.

Üreticiler kimyasala başvurmadan ürün kalitelerini artırdı; elde edilen başarılı sonuçların ardından yöntemin tüm havzaya yayılması planlandı.